Balkan i susedi Srbije, Istraživanja-Dosije, Knjige, Politika, Prenosimo, Srbija

RUMUNSKE PRETENZIJE NA SRPSKE ZEMLJE I NAROD TOKOM DRUGOG SVETSKOG RATA

 

STUDIJA IZ ZBORNIKA “ANATOMIJA RUMUNSKE POLITIKE”

 

  • Od sredine pa do kraja maja u severoistočnu Srbiju vratilo se oko 4.000 zarobljenika iz Rumunije, snabdevenih objavama na rumunskom i nemačkom jeziku, u kojima je stajalo da se iz zarobljeništva puštaju kao Rumuni
  • Sa sobom su noslili: rumunske bukvare, knjige, slike rumunskog kralja, „kondukatora“ Antoneska i nekih glavnih iredentističkih prvaka
  • Ti zarobljnici povratnici imali su da posluže kao iredentistički misionari među življem na teritoriji između Timoka i Morave

piše: Dragoljub Petrović

 

Rumunija je bila jedina susedna fašistička zemlja čije trupe nisu umarširale u Jugoslaviju aprila 1941. Ona je ostala po strani i prilikom podele jugoslovenskih zemalja. Međutim, neposredno posle okupacije, generalska vlada Antoneskua naglo poteže pitanje srpskih krajeva u kojima žive Rumuni i Vlasi izmešani sa srpskim stanovništvom.

Postoji memorandum rumunske fašističke vlade upućen Berlinu neposredno po završetku aprilskog rata, datiran oko 20, najkasnije 23. aprila, kojim se zahtevaju u okviru „preuređenja Balkana“ nove rumunske granice prema jugoslovenskim zemljama. Pored jasnog zahteva za jugoslovenskim delom Banata, rumunska fašistička vlada u 3. tački memoranduma daje neka alternativna rešenja za „svoje sunarodnike“ u slivovima Timoka i Vardara. Dotični krajevi, mada nisu jasno određeni, trebalo bi da dobiju neku autonomiju, koja je takođe dosta neodređena, no tvorci memoranduma su svakako ciljali na neko vezivanje tih pokrajina za rumunsku državu. Najzad, i najodređenije, traži se nemačko-rumunsko-italijanski kondominij, uz eventualno učešće Bugarske, u timočkoj oblasti.

Postojale su teritorijalne ambicije Rumunije

 

Degradiran položaj srpskog naroda i Srbije, koju je Nemačka pretvorila u svoju okupacionu zonu, pružao je izglede Rumuniji da delimično nadoknadi izgubljene teritorije prisvajanjem delova Banata i severoistočne Srbije. Strah od mađarske okupacije Banata i bugarskih pretenzija na istočnu Srbiju potencirao je njene aspiracije na ove dve pokrajine. Uspesi fašističke vojske na Istočnom frontu posle 22. juna 1941. svakako su još jače rasplamsali aspiracije panrumunskih fašista.

Iredentistički aparat u službi stvaranja Velike Rumunije

Da bi ostvarila svoje ciljeve u severoistočnoj Srbiji, fašistička Rumunija je potegla javnosti malo poznat ali u prošlosti već oproban iredentistički aparat, koji do tada nikada nije imao tako veliku podršku u Bukureštu.

Prvi znaci rumunske iredentističke delatnosti u okupiranoj Srbiji javljaju se u prvoj poovini maja 1941. Pripadnici jugoslovenske vojske, zarobljeni još prvih dana aprilskog rata od nemačke vojne sile, uglavnom na teritoriji istočno od Morave, prebačeni su iz Srbije u Bugarsku, a odatle 12. aprila preko Dunava, kod Turn Magurele, u Rumuniju, u nemački logor Sokalos, kod Temišvara. Na intervenciju rumunskih vojnih i civilnih organa svi zarobljenici, uglavnom vojnici i podoficiri, koji su, u nadi da će biti pušteni kućama, izjavili su da su Rumuni, predati su rumunskim vojnim vlastima, koje su ih smestile u svoje logore. Pošto su prethodno osetili veliku pažnju rumunskih vlasti, ispoljenu u naglo poboljšanom režimu ishrane, higijene i kretanja, imali su prilike da slušaju predavanja kojima su ubeđivani da su Vlasi severoistočne Srbije Rumuni, koje će „Velika Rumunija“ ujediniti. U logoru su na raspoloženje zarobljenika uticalo priređenim pozorišnim predstavama, igrankama, vatrenim iredentističkim govorima preko radija, kao i religioznim obredima na rumunskom jeziku. Svima su podeljeni pokloni, a nekima i novčana pomoć. Supruga generala Antoneska, prilikom posete logoru, delila je zarobljenicima bukvare, a nekolicinu ovih primio je i sam Antonesku. Tek posle svega ovoga od zarobljenika se tražilo da potpišu pet različitih papira i da se zakunu na vernost rumunskom kralju.

Od sredine pa do kraja maja u severoistočnu Srbiju vratilo se oko 4.000 zarobljenika iz Rumunije, snabdevenih objavama na rumunskom i nemačkom jeziku, u kojima je stajalo da se iz zarobljeništva puštaju kao Rumuni. Sa sobom su noslili: rumunske bukvare, knjige, slike rumunskog kralja, „kondukatora“ Antoneska i nekih glavnih iredentističkih prvaka. Ti zarobljnici povratnici imali su da posluže kao iredentistički misionari među življem na teritoriji između Timoka i Morave.

Sveštenik Srpske pravoslavne crkve Đorđe Suvejkić – glavni agent Rumunije u Srbiji

Prvi dokument upućen stanovništvu severoistočne Srbije je svakako pismo Đorđa Suvejkića, pisano 10. maja u Bukureštu, u kome se nagoveštava uloga Rumunije za „narod Timoka, Krajine i Morave“. U pismu upućenom predsednicima opština 28. maja takođe iz Bukurešta, jače je naglašena uloga „bratske“ Rumunije, koja „pruža ruku spasenja i prima nas u bratski zagrljaj“. Sledeći dokument je najkarakterističniji. „Deklaracijom“ se već otvoreno izražavaju aspiracije iredente, a ujedno i ambicije njenog najaktivnijeg prvaka.

Središte celokupne panrumunske aktivnosti, pa i one koja je delala na tlu Srbije, bio je Bukurešt. U njemu se sastavljani svi važniji iredentistički akti i pisma. Radi lakšeg i efikasnijeg delovanja neposredni rukovodioci iredente u severo-istočnoj Srbiji dejstvovali su iz Turn Severina. Veze ovih sa aktivistima panrumunske ekspoziture u Vršcu, koji su nastojali da dokažu da je ceo Banat rumunski, su nesumnjive.16 Za severoistočnu Srbiju, možda još preciznije – Tomočku krajinu, bile su posebno zainteresovane neke eminentne ličnosti fašističke Rumunije, kao popularni general Dragalin, zatim neki ministri, kao Luku i Mađaru, koji su davali punu podršku Suvejkićevoj akciji. Značajan kanal iredente bilo je rumunsko izaslansvo u Beogradu, gde je naročito aktivan bio referent Atanasije Popović. U čitavoj ovoj akciji nije ostala bez udela i rumunska obaveštajna služba.

Dosta sličnosti, pa i veza sa iredentom u Srbiji imala je rumunska iredenta u severnoj Bugarskoj. Rezimirajući izveštaje bugarskih obaveštajnih organa iz 1941-42. godine može se zaključiti da krupnije diplomatske rumunske institucije nisu ispo-ljile aktivnost u tom smislu, iredentističku delatnost ispoljavali su, doduše, vrlo obazrivo, rumunski konzulati u Ruse, pogotovo Vidinu. No, sudbina ove pojave mnogo je podobna onoj u Srbiji i pored velike razlike u političkom položaju koji su uživale u ovo vreme Bugarska i Srbija.

Sve veze iredente, kao i njena organizacijska struktura nisu nam u potpunosti poznate. Postojalo je rukovodeće telo sa sedištem u Turn Severinu, koje je delalo pod pokroviteljstvom i po uputstvima vlade u Bukureštu. Na čelu tog tela stajao je Suvejkić a sekretar je bio Vasa Bajić. Rukovodeću ulogu u čitavoj organizaciji imao je Suvejkić, sve dok nije zamenjen pogodnijom ličnošću.

Za materijalno obezbeđenje iredente, njenim rukovodiocima stavljena su na raspolaganje velika novčana, komunikativna i druga materijalna sredstva. Računa se da je rumunska vlada za troškove ove akcije odobrila preko 180 miliona leja.

Oslobađanje vojnih zarobljenika i njihovo pretvaranje u

agente Rumunizma u Srbiji

Prva i najvažnija dejstva iredente, koja ujedno predstavljaju i njen najveći domet, bila su oslobađanje vojnih zarobljenika i akcije materijalne prirode. Puštanjem ratnih zarobljenika kućama računalo se da Rumunija stekne simpatije čitavog stanovništva severoistočne Srbije. U formularima koje su vojni zarobljenici doneli pitanje oslobođenja iz zarobljeništva vešto je uslovljeno i spojeno sa zahvalnošću Rumuniji, njenom vođi i vladi i daljim zahtevom ili molbom za inkorporisanje u „Veliku Rumuniju“. Mnogo se računalo i na efekat koji bi proizvela materijalna pomoć pružena stanovništvu. Posle zarobljenika, darežljivost Rumunije osetili su svi oni s kojima je došao u dodir Suvejkić ili njegovi neposredni saradnici. Svako ko je potpisao podnete formulare primao je predmete tzv. monopolske robe i novčani iznos, najmanje 500 rumunskih leja.23 Veliki broj ljudi, naročito iz ključnih naselja pored Dunava, išao je u Turn Severin i potpisivao sve što je Suvjekić tražio, te primao poklone i novac. Kad god je grabavički pop putovao, najčešće motornim čamcem po Dunavu, i dolazio u dodir s ljudima iz Srbije, svaki razgovor se završavao poklonima. Cirkularno pismo Suvjekića sreskim načelnicima u severoistočnoj Srbiji kojim se nametljivo ističu glavni aduti propagande, naročito je karakteristično za metod rada iredente.

Pored svega ovoga, rumunske vlasti dozvolile su stanovništvu severoistočne Srbije krijumčarenje robe široke potrošnje, u kojoj se u Srbiji osećala velika nestašica.Tako se nabavljalo u prvom redu petrolej, potom kamena so, duvan, šibice, parafin za sveće i druga roba.

Krijumčarenje robe iz Rumunije uzelo je neobično velike razmere i pored toga što se krijumčarilo isključivo na malo. Duž Timočke komunikacije rumunska roba je preko Niša išla u razne krajeve Srbije. Kanali kontrabnade dopirali su do Hrvatske i Grčke, čak i do Italije. Velikom broju domaćinstava od Kladova do Niša krijumčarenje rumunskog petroleja predstavljalo je važan dopunski izvor sredstava za život sve do 1945. godine.

Usmenom propagandom računalo se na pridobijanje narodnog raspoloženja, stavljanjem u izgled boljeg i sigurnijeg života u „Velikoj Rumuniji“, bogatoj i moćnoj zemlji, sa snažnom privredom i velikim međunarodnim ugledom u „Novoj Evropi“. Život u, do krajnosti, degradiranoj Srbiji, navodno, ne bi pružio nikakvu ličnu ni imovinsku bezbednost i zavisio bi od volje ne-mačkog ili bugarskog okupatora. Kroz usmenu agitaciju vidljivija je bila surevnjivost Velikorumuna prema Bugarskoj i njenim pretenzijama u istočnoj Srbiji. Da bi olakšao čin rumunske okupacije, mase su huškane da proganjanjem i ubijanjem finansa i drugih kvinsiških organa ove prikažu nemoćnim i izazovu nered, kako bi se Nemcima intervencija rumunske vojske učinila nužnom. Preko Dunava su prebacivani pojedini agenti sa zadatkom da drže zborove po vlaškim naseljima. Za neke glasove stanovništvo je bilo živo zainteresovano. Poruka Suvejkića narodu da žito ne vrše dvadeset dana posle žetve, u kom roku bi došla rumunska vojska i zaštitila žetvu od nemačke rekvizicije, ustalasala je seljačke mase između Timoka i Morave. Usmena agitacija imala je izvesnog efekta, pogotovo u krajevima gde je Suvejkić imao neposrednije dodire s narodom. Međutim, pod snažnim uticajem spontano nastalih antirumunskih glasina u narodu, ona najčešće nije davala željene rezultate.

Da bi se pitanje „Rumuna“ u Srbiji što ozbiljnije nametnulo međunarodnoj javnosti, iredenta poteže još jedno oveštalo sredstvo. Rumunska fašistička vlada, preko svog poslanstva u Berlinu, u prvoj polovini avgusta 1941. godine obratila se nemačkoj vladi, optužujući organe srpskog komesarijata zbog terorisanja otpuštenih zarobljenika koji su se deklarisali kao Rumuni, kao i članove porodice Suvejkić. Nemački upravni štab u Beogradu zatražio je od Aćimovića objašnjenje 20. avgusta, na šta je usledilo negiranje osnova rumunske optužbe. Izveštaj pomoćnika komesara MUP-a Ceke Đorđevića dosta ubedljivo pobija opravdanost ove rumunske diplomatske intervencije.

Kao krajnje sredstvo na koje je iredenta računala bila je vojna okupacija severoistočne Srbije. Još u junu i julu 1941. čuli su se glasovi o dolasku rumunskih trupa i zaposedanju zemlje sve do Paraćina i Požarevca.35 Iz više izvora može se zaključiti da je sam iredentistički vođa verovao u skoru aneksiju severoistočne Srbije. U vreme kada je počela jenjavati, iredenta, ne mogavši da se pomiri s postojećim stanjem, pokušava da brzom okupacijom stavi celu javnost, u prvom redu nemačke organe, pred svršen čin. U izveštaju žandaremerijskog voda u Kladovu od 11. septembra 1941. kaže se: „Dana 10. IX 1941. godine oko 23 časa jedan puk rumunske vojske sa tri broda, koji su se ukrcali u brodove na pristaništu u Oršavi, pokušali su da pređu granicu našu i rumunsku preko Dunava kod mesta Tekije, ali to nisu mogli učiniti pošto su bili sprečeni od strane nemačke vojske“. Iluzornost ovog poduhvata sastojala se najviše u pogrešnoj proceni reagovanja nemačkih vlasti.

Korice Zbornika radova “Centra akademske reči” iz Šapca

Iredenta je uspela da angažuje izvestan broj ljudi u severoistočnoj Srbiji, koji je aktivno propagirao ujedinjenje sa Rumunijom. To su bili pojedinci predsednici i delovođe opština i pokoji trgovac ili učitelj, uglavnom u Ključu i Krajini. U Poreču, Zviždu, Homolju, Stigu i Braničevu, golubačkom podunavlju i Resavi, gde se cela aktivnost manje osećala, iredenta je još teže ili nikako nalazila ljude koji bi bili nosioci njene propagande. Primetna je težnja da se za rad pridobiju, mereno merilima građanskog društva, najistaknutiji i najuvaženiji građani. Njima su slata posebna pisma, isplaćivano im je do 5.000 leja, davani veći pokloni. I pored toga krug ljudi preko kojih je iredenta delovala bio je vanredno mali. Pa i taj mali broj pojedinaca je neiskreno radio, rukovođen gotovo isključivo materijalnim pobudama. Iredenta je računala da pridobije čitavo stanovništvo severoistočne Srbije za ideju „ujedinjenja“ sa „Velikom Rumunijom“. Isticani su tradicionalno dobri rumunsko-srpsko odnosi i uloga Rumunije kao večite prijateljice srpskog naroda. Mada se katkad govorilo o „oslobođenju Rumuna ispod srpskog jarma“, agitovalo se i među srpskim življem. Spiskovi zarobljenika koje bi rumunska vlada imala da oslobodi slati su čak u knjaževačku i belopotočku opštinu40 zaglavskog sreza, gde uopšte nema Vlaha. Interesantno je da je iredenta delovala i u krajevima južno od Rtnja, dakle i van etničkog vlaškog područja, dokle ranija iredentistička aktivnost, pre Drugog, ka Prvom svetskom ratu, nije nikad doprla. Iako granice teritorije na kojoj je iredenta delovala nisu tačno određene, njene manifestacije mogle su se primetiti unutar linije: Sveti Nikola – Tresibaba – Devica, Rtanj – Paraćin – Velika Morava do ušća u Dunav. Naročito velika pažnja posvećena je istočnom delu ovog područja – Timočkoj krajini. „Valea Timocului“ redovno se više ističe u rumunskim iredentističkim spisima i napisima nego „Valea Moravei“. Ima više razloga za ovo. Taj kraj je naseljen uglavnom Caranima, koji imaju više rumunskih, a manje slovenskih elemenata u odnosu na zapadne Ungurjane. Tu je ponikao i onaj mali broj iredentista, koji su, prirodno, najviše dejstvovali u krugu svojih zemljaka. Najveće uspehe propaganda je imala u selima ravnog Ključa i Krajine na dunavskoj obali, kao: Velikoj i Maloj Vrbici, Korbovu, Rtkovu, Ljubičevcu, Prahvu, Radujevcu itd, a naročito Mihajlovcu. Iredenta je posebno bila zainteresovana da se timočka dolina ne propusti bugarskoj aneksiji ili okupaciji. Geopolitički, uz to privredni značaj timočke doline takođe je uzrokovao i njeno istaknutije mesto u rumunskom iredentističkom programu.

Iredentistička aktivnost, dostigavši svoj vrhunac polovinom juna, u avgustu, naročito od septembra 1941, nalazi se u punom jenjavanju. Sve su ređi izveštaji kvinsliških organa njoj posvećeni. Posle propasti pokušaja zaposedanja severoistične Srbije rumunskim trupama, iredenta u mnogome gubi od svoje snage. Veze njenog glavnog aktera Suvejkića sa stanovnicima severoistočne Srbije su sve slabije, a materijalna izdašnost sve manja. I u samim iredentističkim krugovima došlo je do netrpeljivosti. Suvejkić je optuživao kod rumunske vlade članove rumunskog izaslanstva u Beogradu da mu ne ukazuju dovoljnu podršku, tražeći da se uklone i zamene energičnijim ljudima. Sam šef iredente je imao mnogo neprijatelja, koji su nastojali da ga kompromituju kod najviših rumunskih organa i liše povlastica koje je uživao. Ako se uzme još u obzir da je, uprkos ulaganju znatnih materijalnih sredstava, izostao očekivani brz uspeh, mogu se uočiti glavni razlozi koji su doveli do ukidanja kancelarije u Turn Severinu početkom 1942. godine, posle čega se tragovi glavnih vođa iredente gube.

Panrumunska propaganda pada u najteže vreme u novijoj istoriji srpskog naroda. Neposredno posle sloma aprila 1941. dezorjentisane narodne mase, zahvaćene strahom i u iščekivanju nečeg novog, lakše su se mogle zavesti nekom agitacijom nego li pod normalnim mirnodopskim okolnostima. Time se može objasniti što se deo masa privremeno mogao pokolebati pod uticajem prorumunske agitacije, koja je u najtežim danima, maja i juna 1941, unekoliko mogla da deluje kao uteha ili čak ohrabrenje. U očekivanju najgoreg, svet je pomišljao da se pomiri s mogućnošću dolaska rumunske vojske i uključenja ovih krajeva u Rumuniju, pod kojom bi se lakše mogla očuvati nacionalna individualnost ne-go li u slučaju bugarske aneksije. Rumunska okupacija, kojom bi se zamenio omraženi nemački okupator, smatrana je najmanjim zlom u postojećoj situaciji. U negotinskoj i kladovskoj čaršiji u maju i junu 1941. svet je sa zebnjom rezonovao da bi dolazak rumunske vojske bio možda najpogodniji izlaz iz mučnog besputnog stanja. Seljaštvo je imalo svoju računicu da uz pomoć rumunske vojske sačuva žetvu. Tek posle jačanja mera kvinsliških organa, a naročito od ulaska Sovjetskog Saveza u rat protiv Nemačke i vidnih manifestacija ustanka u Srbiji, narodne mase su, s rastućim nadama u slom okupatora, postale sve ravnodušnije na apele nekoliko prorumunskih agitatora. Sve jači razmah revolucije i sve teži položaj Nemačke i njenog saveznika Rumunije na Istočnom frontu uslovljavao je i psihičko raspoloženje masa, koje su još pre oslobođenja konačno sahranile iluzije iredente o stvaranju „Velike Rumunije“ na ruševinama okupirane Srbije.


*Čitalac može više informacija o ovoj temi da pronađe na sajtu  http://www.carsa.rs/

Podeli:

Postavite komentar

avatar
  Subscribe  
Notify of