Balkan i susedi Srbije, Društvo, Knjige, Politika, Prenosimo, Srbija

Neprekidni masovni zločini i ubijanja Srba u sistemu logora Jasenovac

Nepregledna polja smrti koncentracionog logora Jasenovac

EKSKLUZIVNO: DELOVI STUDIJE „JASENOVAC IZMEĐU BROJA I ŽRTVE“ ISTORIČARA DUŠANA NIKODIJEVIĆA (2)

  • Do sada nisu objavljeni monografija ili tekst u kojima bi na jasan i pregledan način bili obrađeni i izneseni brojevi žrtava masovnih zločina, odnosno procene broja ubijenih i umrlih zatočenika koje nalazimo u svedočenjima i sećanjima preživelih logoraša.

 

  • Na osnovu ove studije govori se o minimalno 99.370 i maksimalno 208.346 žrtava u Jasenovcu. Broj ne može biti konačan. Dodatno istraživanje bi dalo nešto drugačije brojeve, koji bi mogli odstupiti od navedenih za nekoliko stotina ili čak hiljada, ali je vrlo moguće da se negde u rasponu oko izneta dva broja krije realan broj stradalih.

Na osnovu saglasnosti Muzeja žrtava genocida u Beogradu, izdavača naučne studije „Jasenovac između broja i žrtve“ objavljujemo u nekoliko nastavaka delove iz ove knjige

Piše: Dušan Nikodijević

Iako je od Drugog svetskog rata prošlo više od 70 godina, brojna pitanja o prošlosti naroda na prostoru nekadašnje Jugoslavije u tom periodu i dalje ostaju otvorena i nerazjašnjena. Kada se razmatraju odnosi Srba i Hrvata, bilo da je to u svakodnevnim razgovorima dve ili više osoba, u emisiji ili debati na radiju ili televiziji, i polemici u skupštini, odnosno saboru, na društvenim mrežama ili u istoriografskim člancima i monografijama, jedna reč, jedan toponim, gotovo da je neizostavan u datim prilikama. Naravno, to je Jasenovac. O tom koncentracionom logoru napisane su desetine hiljada stranica i stotine knjiga. Samo je Jovan Mirković pobrojao 2.762 bibliografske jedinice do 2000. godine. Toliki interes za određeni pojam obično predstavlja indikator o njegovoj izuzetnosti u kulturi i istoriji pojedinog ili pojedinih naroda.

S druge strane, u delu javnosti, naročito ako u tom obilju informacija nije postignuta izvesna saglasnost, takav interes izaziva odbojnost, pa i frustraciju.

To se očito ispoljava prilikom obeležavanja određenih jubileja, ili godišnjica, kada se, po pravilu, dati istorijski događaj više sagledava iz ugla dnevnopolitičkih potreba nego u kontekstu negovanja kulture sećanja i izražavanja pijeteta prema žrtvama, ukoliko je reč o koncentracionim logorima, kao što je ovde slučaj. Otuda i proizilaze izrazi negodovanja poput „Opet Jasenovac“, „Dokle više sa tim logorima, hoćemo li se već jednom okrenuti budućnosti“ i slično.

Stalnu opasnost po stabilnost i napredak zemalja kojih se to tiče predstavljaju ekstremni pojedinci i organizacije – oni što činjenice o zločinima i genocidu koriste parcijalno i istrgnute iz konteksta i celine istorijskog procesa, a da bi širili šovinizam i međunacionalnu mržnju. Zato je potrebno da se „opet bavimo Jasenovcem“, u nadi da će naučna istoriografija imati uticaja na istorijsku svest što više pojedinaca, kako bi se istorijski proces shvatio onako kako se i dogodio, u skladu sa jednim od osnovnih postulata istorije kao nauke.

Brutalni i masovni zločini nad Srbima

Kompleksno i u svakom pogledu osetljivo pitanje kao što je pitanje broja žrtava u sistemu koncentracionog logora Jasenovac, nalaže izuzetnu opreznost kako bi se izbegli pretenciozni ili pogrešni zaključci. Iako se to pitanje naizled čini više tehničko i statističko nego istorijsko, ono se, naročito u procesu raspada Jugoslavije u poslednjoj deceniji 20. veka, pokazalo kao jedno od onih što iz brojnih razloga više deluju kao da pozivaju na sukob, negoli što predstavljaju naučni izazov da se sazna bar približna istina.

Tačan broj žrtava u sistemu koncentracionih logora Jasenovac u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj verovatno nikada neće moći da bude utvrđen. Razlog tome, pored ostalog, treba potražiti u nepostojanju relevantnih istorijskih izvora na osnovu kojih bi se to moglo ustanoviti.

Ustaškom režimu nije bilo u interesu da vodi validnu evidenciju o zločinima koje su pripadnici tog pokreta činili, a kako se približavao kraja rata, i ono što je dotle evidentirano, sistematski je uništavano. „Tako su uništeni svi registri, imenice, kartoteke, knjige o ekonomiji, kao i svi službeni akti, koji bi nam, i ako su se – prema iskazu svjedoka – vodili netačno, neuredno i nesistematski, ipak mogli pružiti izvesne podatke.“

Voz kojim su logoraši dovođeni u logor Jasenovac

U skladu s namerom da doprinesemo utvrđivanju što približnijeg broja žrtava u sistemu koncentracionih logora Jasenovac, najviše pažnje smo obratili na svedočenja preživelih logoraša, a brojevi stradalih o kojima oni govore u svojim iskazima predstavljaju suštinski predmet istraživanja. Želimo da istaknemo da to ni u kom slučaju ne znači da izneti podaci o broju žrtava odgovaraju stvarnom broju stradalnika, već da nam je isključivi i jedini naum bilo da sistematski analiziramo prvenstveno svedočenja preživelih logoraša o tome i da na osnovu njih prezentujemo određene rezultate.

Koliko je poznato, do sada nisu objavljeni monografija ili tekst u kojima bi na jasan i pregledan način bili obrađeni i izneseni brojevi žrtava masovnih zločina, odnosno procene broja ubijenih i umrlih zatočenika koje nalazimo u svedočenjima i sećanjima preživelih logoraša.

U istorijskoj nauci je prihvaćeno da su sistem koncentracionih logora Jasenovac činili sledeći logori: Jasenovac I – Krapje, Jasenovac II – Bročice, Jasenovac III – Ciglana, Jasenovac IV – Kožara i Jasenovac V – Stara Gradiška. Prvenstveno radi lakšeg izlaganja i tumačenja, u daljem tekstu navodićemo ih bez prefiksa Jasenovac i bez broja, dakle: Krapje, Bročice, Ciglana, Kožara i Stara Gradiška. Pod nazivom Jasenovac ili logor Jasenovac, podrazumeva se u ovom slučaju centralni i najveći logor Jasenovac III – Ciglana, osim ukoliko drugačije nije naznačeno. Pojedine, dobro poznate ličnosti pojavljivaće se u tekstu bez dodatnih objašnjenja, osim u posebnim slučajevima.

Sistem koncentracionih logora Jasenovac se formira u avgustu 1941. godine, a iz do sada dostupnih izvora ne možemo utvrditi ni tačan datum kada su pojedinačni logori u tom sistemu osnovani, ni kada su dovedeni prvi logoraši. Najteži izazov predstavljali su analiza i utvrđivanje podataka o tome gde su se pojedini zličini dogodili, pošto se iz datih izvora u priličnom broju slučajeva ne može nedvosmisleno zaključiti o kojem logoru oni govore. To se naročito odnosi na logor Krapje i logor Bročice. Ponekad dolazi do toga da su brojevi logora permutovani, pa se Krapje označava kao Logor II, a Bročice kao Logor I, a u nekim slučajevima, vlastitom analizom, ustanovili smo da su se događaji koje pojedini svedok smešta u jedan logor zapravo desili u drugom.

Zverska ubistva i masakri nad srpskom decom

U dosadašnjoj stručnoj literaturi često nije dovoljno obraćana pažnja na tu problematiku a podaci iz pojedinih izvora su preuzimani olako i bez provere, što i danas otežava istraživanje. Prilikom likvidacije pomenuta dva logora, sredinom novembra 1941. godine, počinjeni su brojni masovni zločini i trebalo je uložiti dosta napora kako bi bilo ustanovljeno kada su se i gde tačno dogodili. Iako su prva dva logora zvanično bila zatvorena sredinom novembra, u njima je ostalo nekoliko stotina zatočenika koji su potom ili umrli ili bili ubijani sve do kraja decembra, dok istovremeno u logoru Ciglana ustaški zločini nisu prestajali. To se odnosi kako na logoraše koji su preživeli strahote prva dva logora, tako i na hiljade građana sa teritorije Nezavisne Države Hrvatske, prvenstveno Srba i Jevreja, koji su likvidirani odmah po prispeću u logore.

Situacija u 1942. godini je znatno drugačija. Dok su tokom 1941. godine kompleks koncentracionih logora Jasenovac činila četiri logora (Krapje, Bročice, Kožara i Ciglana), u 1942. godini ih je bilo tri (Ciglana, Kožara i Stara Gradiška).

Problematika u vezi sa istraživanjem za 1942. godinu više je metodološke prirode. Naime, mnogi od zatočenika, a naročito žene i deca, koji su dovedeni ili su prošli kroz logor Stara Gradiška, naročito posle sloma na Kozari, pogubljeni su na jasenovačkom stratištu Donja Gradina ili poslani na rad u Nemačku, a izvestan broj dece je raspoređen u druge logore (Jastrebarsko, Loborgrad) gde su masovno umirala ili su mališani dati na usvajanje hrvatskim porodicama. To isto važi i za druge logore, van kompleksa Jasenovca, kao što je Đakovo. Smatrali smo da u ovim slučajevima treba navesti, ukoliko je to moguće, broj osoba koje su dovedene ili su prošle kroz pojedine logore, a kada iznosimo podatke o žrtvama zločina, to činimo prema mestu stradanja.

Spomen obeležje logora smrti u Donjoj Gradini

Gotovo sva istraživanja o sistemu koncentracionih logora Jasenovac se slažu da je 1943. bila godina u kojoj je počinjeno najmanje zločina i shodno tome, manje je zatočenika stradalo. To potvrđuju i sami logoraši. „Nakon posljednje likvidacije izvršene početkom januara zatočenika iz logora 3C tokom čitave 1943. godine uopće nije dolazilo do većih likvidacija. Svega nekoliko puta streljano je od 20-60 ljudi i to nakon toga, što je koji od zatočenika uspio pobeći.. Tako tokom čitave 1943. što pobijenih zbog bjegstva nekih zatočenika u nekoliko navrata broj zatočenika smanjio se možda za svega oko 200-300 i zadržao i dalje svoj stalan broj od 1.500-1.600 zatočenika.“ Ustaše su inicirale i osnivanje pozorišnih trupa, muzičkih i sportskih sekcija kako bi stvorile privid normalnosti. To se dešava posle ukidanja Ustaške nadzorne službe i prebacivanja njenih nadležnosti u Ravnateljstvo za javni red i sigurnost (RAVSIGUR) januara 1943. godine.

Vjekoslav Maks Luburić koji je smenjen još ranije u novembru 1942. godine, zbog pritiska Nemaca u vezi sa pljačkanjem Crkvenog Boka i okolnih srpskih sela, nikako se nije mirio sa smenom, i preko svojih ljudi je uvek imao uvid u sve šta se dešavalo u logorima. Odgovor na pitanje zašto tada dolazi do „blažeg postupanja“ prema logorašima prvenstveno treba potražiti u činjenici da Nemačkoj – posle poraza kod Staljingrada, koji označava početak kraja Drugog svetskog rata – nije odgovaralo da zbog represija ustaškog režima, odnosno time izazvanog otpora pre svega srpskog stanovništva na teritoriji Nezavisne Države Hrvatske, bude primorana da tamo pošalje svoje vojne snage inače preko potrebne na Istočnom frontu. Ako tome dodamo i mogućnost iskrcavanja anglo-američkih snaga na istočnu obalu Jadranskog mora, posle kapitulacije Italije septembra 1943, postaje jasno da „mirna godina“ u Jasenovcu nije rezultat promene politike režima Ante Pavelića, već je iznuđena pod pritiskom i u interesu Trećeg rajha.

Pouzdana svečočenja logoraša iz sistema logora Jasenovca

Takva situacija je trajala do rane jeseni 1943. godine, kada strada nekoliko stotina logoraša tokom prebacivanja iz Stare Gradiške u Jasenovac, a teror i ubijanja opet postaju svakodnevica od decembra 1943. godine, odnosno januara 1944. kada Luburić ponovo preuzima kontrolu nad logorima.

Ubijene žrtve iz Jasenovca ustaše su bacale u Savu: hrvatski genocid rasut Savom sve do Crnog mora

Krajem septembra 1944. godine logor u Staroj Gradiški je likvidiran. Veliki broj logoraša je ubijen u samom logoru ili njegovoj okolini, dok je najveći deo deportovan u Jasenovac. U Staroj Gradiški je do aprila 1945. godine ostalo samo nekoliko desetina logoraša, radi najnužnijeg održavanja objekata.

Za to vreme u Jasenovcu se zločini i ubijanja odvijaju gotovo neprestano, ali promenljivim intenzitetom. Teror je kulminirao počev od poslednjih dana marta 1945. godine, odnosno za vreme i posle savezničkog bombardovanja, pa sve do proboja logoraša 22. aprila iste godine i konačne likvidacije logora.

Svedočenja preživelih logoraša predstavljaju osnovni izvor za ovo istraživanje. Ona su beležena već u ratnim godinama, 1942 (Jasenovački logor. Iskazi zatočenika koji su pobegli iz logora) i 1944 (Koncentracioni logori. Dokumenti ustaškog terora). Neposredno posle rata, 1946. godine, Zemaljska komisija Hrvatske za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača sačinila je svoj izveštaj, što je ujedno bilo i prvi pokušaj hronološkog pregleda masovnih zločina.

U ovom istraživanju, od monografskih publikacija korišćene su knjige Egona Bergera, Drage H. Čolakovića, Đorđa Miliše, Mirka Peršena, Nikole Nikolića, kao i Sećanja Jevreja na logor Jasenovac.

Pored iskaza svedoka, tu su i dokumenti iz sve četiri knjige zbirke dokumenata Antuna Miletića.

Izuzetno je značajno delo Dragoja Lukića o stradanju dece u kompleksu logora Jasenovac, gde posebno mesto pripada kozaračkoj tragediji. O akciji spasavanja te dece najneposredniji uvid daju navodi u dnevniku Diane Budisavljević.

Iako time nije iscrpljena sva raspoloživa građa, smatramo da je analiza pomenutih radova predstavljala relevantan izbor za moguće istraživanje. Na bazi samo ovih izvora nastala je veoma brojna literatura, gde su iskazi svedoka ponavljani sa navođenjem izvora ili bez toga, i tumačeni u skladu sa prethodno utemeljenim shvatanjima autora ili priređivača. Ne verujemo da bi korišćenje još nekih drugih izvora bitnije izmenilo zaključke našeg istraživanja.

Logor Jasenovac, slika logora zimi

Posvetili smo se sistematizovanju podataka dobijenih na osnovu proučavanja vrlo ograničenog broja izvora u svrhu olakšavanja budućih istraživanja, bez pretenciozne namere da konačno rešimo pitanje broja žrtava u kompleksu koncentracionih logora Jasenovac. Neophodno je naglasiti da izneti rezultati predstavljaju samo određeni aspekt tog pitanja i to na osnovu nedovoljno pouzdanih izvora, te kao takvi imaju smisla jedino kada se ukrste sa drugim izvorima – službenim (hrvatskim, odnosno ustaškim, nemačkim, italijanskim, partizanskim i drugim), podacima dobijenih na osnovu statističkih proučavanja, sa dokumentima sudskih postupaka, kao i sa drugim dokumentima iz arhiva širom bivše Jugoslavije i Evrope.

Kako bismo bili što precizniji, morali smo ceo problem broja žrtava da sagledamo iz nekoliko uglova. Najpre su iznošeni podaci o broju logoraša u određenom vremenskom periodu. Da bi se to utvrdilo, hronološki su navođeni svi podaci iz izvora. Kako se taj broj stalno menjao i kako su i u izvorima ti brojevi različiti, procenili smo da je jedini mogući način da se dođe do izvesnih rezultata taj da se daju minimalni i maksimalni broj zatočenika u nekom vremenskom preseku. Takođe su sistematizovani oskudni podaci o broju deportovanih u logore i to prvenstveno na osnovu dokumenata koje je objavio Antun Miletić.

Broj žrtava smo izneli na dva nivoa. U prvom su date procene broja žrtava u određenom vremenskom periodu, a u drugom su izneti podaci o svakom masovnom zločinu do kojih se moglo doći.

Procene broja žrtava uslovno se mogu podeliti na dve grupe, to jest na svedočenja samih preživelih logoraša, koja se odnose na kraći ili duži vremenski period, u zavisnosti, prvenstveno od vremena što su ga proveli u logoru, i na podatke iz svedočenja i literature što se odnose na duži vremenski period ili na sve vreme postojanja logora.

Ova druga svedočenja su, po pravilu, mnogo nepouzdanija i proizvoljnija, pa smo izneli samo deo njih ne upuštajući se u bliža objašnjavanja.

Svi rezultati ovih istraživanja su dati u tabelama. Analizirali smo samo ona svedočenja po kojima se donekle može utvrditi broj stradalih u masovnim zločinima. Prilikom te analize trudili smo se da navedemo zločine po hronološkom redu, pazeći da se isti podaci ne poklapaju, kako ne bismo sabirali dva ili više puta broj žrtava koji se odnose na jedan te isti masovni zločin.

Takođe smo nastojali da, na osnovu iskaza svedoka, utvrdimo donju i gornju granicu ispod ili preko koje ne bi trebalo da ima manje, odnosno više žrtava. U više slučajeva nije bilo svedočenja iz kojih bi se moglo saznati koliki je broj stradalih u konkretnom masovnom zločinu, pa smo podatke o tome iznosili na osnovu procena. Tom prilikom su te procene ulazile u delove rada, odnosno tabele u kojima su navođeni podaci o masovnim zločinima, što je uvek posebno naznačeno. U nedostatku izvora su kombinacijom metoda izneti brojevi žrtava u konkretnim slučajevima, na primer kao prilikom likvidacija logora Krapje i Bročice oko 15. novembra 1941. godine.

Procene broja žrtava su korišćene i u slučajevima kada su podaci o broju žrtava nekih masovnih zločina bili parcijalni, dok su u svedočenjima iznošeni podaci o ukupnom broju žrtava u vremenu kada su se ti zločini dogodili. Tada bismo samo opisali pojedine zločine, dok su konačni brojevi žrtava navođeni na osnovu procena, prvenstveno iz svedočenja preživelih zatočenika, kao što je to slučaj sa takozvanim jesenjim ili zimskim likvidacijama u Jasenovcu, to jest logoru Ciglani od septembra 1944. do januara 1945. godine.

S druge strane, kada se iz iskaza nije moglo sa sigurnošću odrediti da li brojevi žrtava koji se pominju u vezi sa pojedinim masovnim zločinom ulaze u procene broja žrtava za vremenski period u kome se taj zločin dogodio (kao npr. u zločinima u vezi sa „Pičilijevom peći“), tada je za minimalan broj stradalih u konačnom zbiru uzimana nula, odnosno kao da se zločin nije dogodio, dok je maksimalan broj stradalih bio ujedno i broj žrtava što se pominje za konkretni zločin.

Opet, kada je bilo više svedočenja što su mogla osvetliti ceo niz masovnih zločina u određenom periodu, tada bismo izneli rezultate do kojih smo došli u istraživanju svakog pojedinačnog masovnog zločina, zanemarivši procene. To se desilo u slučaju zločina u aprilu 1945. godine posle anglo-američkog bombardovanja. Zvezdicom (*) su označeni krajnje neverodostojni podaci, ali su neki od njih navedeni mada nisu uračunati u ukupan broj žrtava. Cilj primene svih iznetih metoda bio je da se dođe do što preciznijeg rezultata, odnosno da se izbegnu greške, prvenstveno preklapanja i dupliranja.

Centralni deo rada je podeljen na tri poglavlja. U prvom su izneti rezultati istraživanja za logore Krapje i Bročice, u drugom za Ciglanu i Kožaru, a u trećem za Staru Gradišku. U okviru svakog poglavlja su najpre izneti podaci o brojevima logoraša u određenom vremenskom periodu, zatim procene broja žrtava i na kraju su navedeni pojedini masovni zločini sa brojevima stradalih. U okviru svakog poglavlja i potpoglavlja rezultati su izneti po hronološkom principu, uz izuzetak kada se opisuje zločin nad Srbima sa Kozare u okviru poglavlja o stradalima u logoru Stara Gradiška.

O broju i žrtvi ili umesto zaključka

Još od prvih vesti o tome šta se događa u kompleksu koncentracionih logora Jasenovac, u prvi plan izbija pitanje koliko je ljudi stradalo u njemu, koliki je ukupan broj žrtava.

Zemaljska komisija Hrvatske za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača procenila je da je samo u Ciglani, centralnom logoru kompleksa, stradalo između 500.000 i 600.000 osoba, iako se to ni na koji način ne može zaključiti na osnovu opisa masovnih zločina koji su izneti u njenom izveštaju.

Uskoro posle rata, broj od 700.000 stradalih je zacementiran kao najčešće pominjan zvanični broj žrtava. Postepenim ukidanjem monopola na istinu koji je držala Komunistička partija, odnosno Savez komunista Jugoslavije, osamdesetih godina dvadesetog veka, pojavljuju se i prvi radovi koji na drugačiji način govore o broju poginulih i umrlih na teritoriji Jugoslavije u toku Drugog svetskog rata.

Naročito su značajni radovi Bogoljuba Kočovića i Vladimira Žerjavića jer su oni korišćenjem prvenstveno statističkih metoda ozbiljno uzdrmali decenijama istican zvanični stav o 1.700.000 ljudi stradalih u ratu. Kako se ubrzavao proces raspada Jugoslavije, tako se uvećavao broj publikacija što su se odnosile na Drugi svetski rat i u kojima su iz korena preispitivali dotadašnji nalazi naučne istoriografije.

Broj stradalih u Jasenovcu je naizmenično umanjivan i uvećavan, kako je kome odgovaralo

Broj stradalih u Jasenovcu je naizmenično umanjivan i uvećavan, kako je kome odgovaralo. Broj je isturan u prvi plan, a sama žrtva je zanemarivana. Broj postaje oružje u medijskom, odnosno specijalnom ratu.

Sećanja, zapisi, memoari, dnevnici i slična građa u istorijskoj nauci smatraju se nepouzdanim izvorima. Oni se moraju podrobno proveravati i upoređivati kako sa zvaničnim dokumentima različite provenijencije (državnih vlasti i institucija raznih nivoa i sa različitih državnopravnih teritorija), sa štampom i drugim izvorima, tako i međusobno, da bi mogli biti izvedeni verodostojni zaključci.

Prema njima se možemo odnositi sa različitim stepenom poverenja i kad je reč o njihovoj pouzdanosti, ali nikako ih ne treba odbacivati, naročito u istraživanjima u kojima oni predstavljaju maltene jedini izvor. Smatramo da podaci što ih pružaju takvi izvori moraju biti sveobuhvatno analizirani, i u ovom radu su prvi put na taj način izneti podaci o broju žrtava u kompleksu koncentracionih logora Jasenovac.

Naravno da rezultat od minimalno 99.370 i maksimalno 208.346 žrtava ne može biti konačan, jer su greške u datom slučaju neizbežne. Dodatno istraživanje bi dalo nešto drugačije brojeve, koji bi mogli odstupiti od navedenih za nekoliko stotina ili čak hiljada, ali je vrlo moguće da se negde u rasponu oko izneta dva broja krije realan broj stradalih.

Na kraju, potrebno je još jednom istaknuti da se izneti brojevi nikako ne mogu tretirati kao nekakve konačne istine, jer koliko god procene od nekoliko stotina hiljada ili čak preko milion žrtava stradalih u kompleksu koncentracionih logora Jasenovac delovale nepouzdano i preterano, ni izvori na kojima se zasniva ova studija se, kako je to već nekoliko puta naglašeno, ne mogu uzeti kao pouzdani.

Manastir Jasenovac povećem ubijenim Srbima više puta je rušen  i pljačkan od ustaša u Drugom svetskom ratu do  pripadnika “Bljeska” 1995. godine. Sada je manastir sedište eparhije Slavonske

Zato i podnaslov rada glasi Prilog proučavanju broja žrtava u sistemu koncentracionih logora Jasenovac, pošto izneti rezultati samo to mogu i biti – prilog u procesu utvrđivanja broja žrtava.

Teško je poverovati u to da je, u nedostatku izvora, odnosno njihovog sistematskog uništavanja, moguće precizno utvrditi tačan broj stradalih. Shvatiti razmere zločina, neopisive patnje logoraša, bestijalnost zločinaca i uzroke koji su doveli do toga jeste mnogo važnije od samog broja stradalih zatočenika, a kada se već govori o brojevima, onda treba preduzeti sve da se osujeti njihova zloupotreba za interese onih kojima do žrtava i nije stalo.

………………………….

Podeli:

Postavite komentar

avatar
  Subscribe  
Notify of